{"id":116304,"date":"2023-06-07T08:22:43","date_gmt":"2023-06-07T06:22:43","guid":{"rendered":"https:\/\/manueldelia.com\/?p=116304"},"modified":"2023-06-07T20:16:47","modified_gmt":"2023-06-07T18:16:47","slug":"li-jonqos-huwa-t-tfassil-ta-pjan-serju","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/manueldelia.com\/mt\/2023\/06\/li-jonqos-huwa-t-tfassil-ta-pjan-serju\/","title":{"rendered":"Li jonqos huwa t-tfassil ta&#8217; pjan serju"},"content":{"rendered":"<p style=\"font-weight: 400;\"><img class=\"aligncenter size-full wp-image-116298\" src=\"https:\/\/manueldelia.com\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/urbexmalta-fabbriche-rustymalta10.jpg\" alt=\"\" width=\"1500\" height=\"1000\" srcset=\"https:\/\/manueldelia.com\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/urbexmalta-fabbriche-rustymalta10-200x133.jpg 200w, https:\/\/manueldelia.com\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/urbexmalta-fabbriche-rustymalta10-300x200.jpg 300w, https:\/\/manueldelia.com\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/urbexmalta-fabbriche-rustymalta10-400x267.jpg 400w, https:\/\/manueldelia.com\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/urbexmalta-fabbriche-rustymalta10-600x400.jpg 600w, https:\/\/manueldelia.com\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/urbexmalta-fabbriche-rustymalta10-768x512.jpg 768w, https:\/\/manueldelia.com\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/urbexmalta-fabbriche-rustymalta10-800x533.jpg 800w, https:\/\/manueldelia.com\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/urbexmalta-fabbriche-rustymalta10.jpg 1024w\" sizes=\"(max-width: 1500px) 100vw, 1500px\" \/><\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\"><a href=\"https:\/\/timesofmalta.com\/articles\/view\/editorial-act-now-remodel-economy.1035989\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">Qrajt dalg\u0127odu l-editorjal tat-<em>Times of Malta<\/em><\/a> li jsegwi <a href=\"https:\/\/timesofmalta.com\/articles\/view\/malta-population-increase-800000-2040-clyde-caruana.1035590\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">dak li stqarr Clyde Caruana dan l-a\u0127\u0127ar dwar il-\u0127tie\u0121a li ji\u0121i riformat u mibdul il-mudell ekonomiku Malti<\/a>. L-editur ig\u0127id li l-gvern g\u0127andu jwettaq din ir-riforma llum qabel g\u0127ada. Hekk hu. Wara kollox jidher li hawn qbil \u0121enerali li ma nistg\u0127ux nibqg\u0127u mexjin fuq it-triq li qbadna.<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\">Madankollu \u010bertu kliem li ntag\u0127\u017cel fl-editorjal ma ni\u017cillix. L-editur kiteb li <em>\u201cdi\u0121\u00e0 te\u017cisti vi\u017cjoni realistika dwar kif g\u0127andha tkun l-ekonomija tal-futur.<\/em>\u201d L-editur x&#8217;ried jg\u0127id bih dan il-kliem? Fejn hi din il-vi\u017cjoni?<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\">Mhux bi\u017c\u017cejjed li nistejqru mill-\u0127mar il-lejl li ninsabu g\u0127addejjin minnu u na\u0127sbu li fassalna pjan li g\u0127ada pitg\u0127ada inkunu nistg\u0127u nimxu fuqu. Il-pajji\u017c jidher qed jitlef il-pa\u010benzja bil-mudell ta&#8217; &#8220;ibni u mpala l-flus&#8221; li da\u0127\u0127al Joseph Muscat. Bosta huma dawk li fehmu li ma tantx fadal spazji fil-pajji\u017c g\u0127all-mili bil-konkos. Bosta huma dawk li fehmu li hawn aktar karrozzi milli jifil\u0127u t-triqat tag\u0127na. Bosta huma dawk li fehmu li mhux sewwa li \u0121\u0121ieg\u0127el 40 ru\u0127 &#8220;jg\u0127ixu&#8221; qishom sardin f&#8217;appartament wie\u0127ed f&#8217;Tas-Sliema.<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\">G\u0127idt &#8220;bosta&#8221; g\u0127aliex nammetti li mhux kul\u0127add jifhimha bl-istess mod. Clyde Caruana wissa&#8217; li jekk nibqg\u0127u g\u0127addejjin fit-triq li qbadna, sal-2040 il-popolazzjoni ta&#8217; Malta mistennija titla&#8217; g\u0127al 800,000 ru\u0127. Dan ikun ifisser ukoll li jkollna (jew g\u0127allinqas u\u0127ud minna) aktar flus fil-but u pajji\u017c iffullat sa ru\u0127 ommu bin-nies. Caruana ma jaqbel xejn ma&#8217; vi\u017cjoni b\u0127al din.<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\">I\u017cda ftit wara, Robert Abela bil\u0121ri tkellem biex lil dawk li qed jiffinanzjawlu l-partit iserr\u0127ilhom rashom. U qabe\u017c <a href=\"https:\/\/timesofmalta.com\/articles\/view\/economic-model-needs-adjusted-changed-economy-minister.1035908\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">Silvio Schembri billi serr\u0127ilhom rashom li m&#8217;hemmx \u0127sieb li jinbidel il-mudell ekonomiku. Il-\u0127sieb huwa biss li nirran\u0121awh xi ftit.<\/a> Ried ifisser li mhux ser ikun hemm tibdil fis-sustanza.<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\">G\u0127aldaqstant il-mudell ekonomiku li qed insegwu mhux kul\u0127add jinsab imdejjaq bih. Mhux kul\u0127add hu tal-fehma li l-mudell huwa di\u017castru.<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\">Ejjew nag\u0127mlu parentesi. Wara kollox, jekk ser noqg\u0127odu nistennew sakemm jibda&#8217; jaqbel kul\u0127add, m&#8217;a\u0127na ser naslu qatt.<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\">Bidla f&#8217;mudell ekonomiku ta&#8217; pajji\u017c &#8211; partikolarment wie\u0127ed li g\u0127alih ma tfasslu ebda pjanijiet &#8211; taf tkun wa\u0127da li \u0121\u0121ib l-iskossi. Fis-snin 60 bosta kienu dawk li tme\u017cm\u017cu sa\u0127ansitra anki bil-\u0127sieb li Malta g\u0127ad ikollha tg\u0127addi ming\u0127ajr id-d\u0127ul li kellha mis-servizzi militari Ingli\u017ci. Fis-snin 90, niftakar lil tal-One TV &#8211; dak i\u017c-\u017cmien Super 1 &#8211; jintervistaw \u0127addiema ta&#8217; fabbriki tat-tessuti li kienu qed jag\u0127lqu biex jirriallokaw fil-Vietnam.\u00a0 Dawk il-\u0127addiema li kienu jipprodu\u010bu \u017c-\u017craben fil-fabbriki wrew xetti\u010bi\u017cmu dwar il-weg\u0127diet li kienu qed isiru dak i\u017c-\u017cmien dwar il-\u0127olqien ta&#8217; mpjiegi \u0121odda fil-qasam tal-<em>accountanc<\/em>y u tas-<em>software.<\/em><\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\">Madankollu, g\u0127aliex kellna pjan, irnexxielna. \u010aertament ma kienx pjan perfett. Kien hemm min bata jew g\u0127aliex kien mg\u0127obbi bi\u017c-\u017cmien jew inkella ma kellux il-\u0127ila li jit\u0127arre\u0121 f&#8217;\u0127iliet \u0121odda. I\u017cda, <a href=\"https:\/\/timesofmalta.com\/articles\/view\/opinion-clyde-caruana-damascus-moment.1035983\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">kif fakkarna Mario De Marco llum,<\/a> fi \u0127dan programm ta&#8217; bidliet u ta&#8217; \u0127olqien ta&#8217; mpjiegi, kienu n\u0127olqu diversi ni\u010be\u010b ekonomi\u010bi \u0121odda. Illum huwa me\u0127tie\u0121 li napplikaw u\u0127ud mis-soluzzjonijiet li kienu \u0121ew applikati fis-snin 90. L-oqsma tas-servizzi finanzjarji msejsin fuq segretezza relativa u fuq l-iffrankar ta&#8217; \u0127las ta&#8217; taxxa, tal-<em>gaming<\/em>, tat-turi\u017cmu u tal-avjazzjoni lkoll \u0127olqu l-impjiegi. I\u017cda dawn l-oqsma wkoll \u0127olqu problemi li llum je\u0127tie\u0121ilna li nindirizzaw.<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\">G\u0127axar snin ilu \u0121\u0121enninna wara l-alla falz tar-reg\u0127ba li jibla&#8217; kull &#8220;opportunit\u00e0&#8221; biex jisfrutta l-art u x-xog\u0127ol ming\u0127ajr ordni u ebda mira. D\u0127alna ng\u0127aff\u0121u fuq xulxin u b&#8217;g\u0127ajnejna mag\u0127luqin fi sqaq dejjaq fejn il-qlieg\u0127 sfrenat tal-flus ji\u0121\u0121ustifika kollox.<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\">X&#8217;inhu l-pass li jmiss? X&#8217;mudell ekonomiku \u0121did ser nag\u0127\u017clu? Robert Abela g\u0127andu jieqaf ilablab fil-vojt bi kliem vag dwar &#8220;l-ekonomija \u0127adra&#8221;. Ser ikollna &#8220;n\u0127addru&#8221; l-ekonomija g\u0127aliex il-li\u0121ijiet u l-kultura tad-dinja qed jinbidlu u m&#8217;g\u0127andniex alternattiva \u0127lief li nimxu mal-passi tad-dinja. Ma kienx Robert Abela li skopra l-fatt li t-temp madwar id-dinja qed jis\u0127on u li l-ekonomija je\u0127tie\u0121 li ta\u0121\u0121usta g\u0127al din ir-realt\u00e0 \u0121dida.<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\">Ekonomija aktar \u0127adra la tammota g\u0127al politika \u0127adra, wisq inqas g\u0127al &#8220;vi\u017cjoni ekonomika&#8221;.<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\">Nibdew nuru li a\u0127na serji dwar it-twettiq ta&#8217; vi\u017cjoni g\u0127al mudell ekonomiku \u0121did dakinhar li nisimg\u0127u id-dettalji dwar dak li d-dinja tkun lesta li tixtri ming\u0127andna 5, 10, 15 u mhux aktar minn 20 sena mil-lum. Je\u0127tie\u0121 li minn issa nidentifikaw il-prijoritajiet tag\u0127na u nwarrbu dawk l-attivitajiet ekonomi\u010bi li jistg\u0127u jaljenawna u li jxekkluna milli nil\u0127qu dawn il-miri.<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\">G\u0127aliex bis-sa\u0127\u0127a tat-twettiq ta&#8217; politika ekonomika serja nkunu nistg\u0127u ng\u0127idu &#8220;le&#8221; meta jkun je\u0127tie\u0121 li ng\u0127idu &#8220;le&#8221;. Fl-a\u0127\u0127ar 10 snin qbadna triq \u0127a\u017cina: t-turi\u017cmu g\u0127amilnieh mira ekonomika. I\u017cda meta mbag\u0127ad ippermettejna t-tlug\u0127 ta&#8217; bini \u0121did kull fejn t\u0127ares li g\u0127arraq lill-ambjent u li \u0127oloq il-kon\u0121estjonijiet, lit-turi\u017cmu g\u0127amilnilu l-\u0127sara.<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\">Malta m&#8217;g\u0127andhiex ri\u017corsi infiniti. Ebda pajji\u017c m&#8217;g\u0127andu ri\u017corsi li ma jispi\u010b\u010baw qatt. I\u017cda a\u0127na g\u0127andna \u010berti limitazzjonijiet li \u0127addie\u0127or m&#8217;g\u0127andux. Nie\u0127du r-ri\u017corsi umani. Vi\u017cjoni ekonomika serja g\u0127andha sservi l-\u0127ti\u0121ijiet u l-ambizzjonijiet ta&#8217; dawk il-\u0121enerazzjonijiet li qed jitwieldu llum bil-g\u0127an li dawn ikollhom impjieg hekk kif jid\u0127lu fid-dinja tax-xog\u0127ol. Qed issir xi \u0127a\u0121a biex il-kurrikulu tal-iskejjel tag\u0127na ji\u0121i rivedut biex in-nies tibda&#8217; tidra l-vi\u017cjoni realistika tal-ekonomija tal-futur li suppost di\u0121\u00e0 g\u0127andna?<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\">Nie\u0127du realt\u00e0 tal-lum f&#8217;Malta. In-nies mill-Asja tax-Xlokk mhux qed in\u0121ibuhom hawn biss biex iqassmu l-ikel bil-muturi. G\u0127andna industrija tal-<em>gaming<\/em> b&#8217;sa\u0127\u0127itha li \u0121abet f&#8217;Malta persuni minn madwar l-Ewropa, partikolarment dawk mill-Balkani li je\u010b\u010bellaw fil-matematika. G\u0127aliex f&#8217;Malta s-<em>software developers<\/em> ibatu f&#8217;dik li hi matematika, fil-lingwi, fis-sejbien ta&#8217; soluzzjonijiet g\u0127all-problemi u fil-kreattivit\u00e0. G\u0127aliex huma neqsin mit-ta\u0127ri\u0121, ming\u0127alihom li jekk jag\u0127mlu biss sforz minimu, ikun a\u0127jar g\u0127al kul\u0127add<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\">Il-vi\u017cjoni ekonomika tieg\u0127i m&#8217;hux bi \u0127siebni li nimponiha fuq \u0127add. I\u017cda wie\u0127ed g\u0127andu jikkunsidra kif, fid-dinja tal-Intelli\u0121enza Artifi\u010bjali fejn l-uniku vanta\u0121\u0121i li x&#8217;aktarx ser ikollna fuq dawn il-makni tal-\u0127sieb huma l-imma\u0121inazzjoni u kreattivit\u00e0 vulnerabbli tal-bniedem, f&#8217;Malta kull sena jkun hemm biss ftit g\u0127exieren li jsegwu kors fil-lingwi. Ng\u0127idu li rridu li jkollna industrija tal-films, i\u017cda minflok ninvestu l-flus f&#8217;xog\u0127ol kreattiv g\u0127all-\u0121id tal-pajji\u017c, il-flus qed nonfquhom fuq <em>billboards<\/em> li jirreklamaw il-<em>hair-dressing<\/em> u mpjiegi fis- <em>security<\/em> (fl-industrija tal-films).<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\">Semmejt dawn l-e\u017cempji g\u0127aliex it-teknolo\u0121ija u l-films huma indikati b\u0127ala elementi ewlenin ta&#8217; din il-&#8220;vi\u017cjoni realistika&#8221; li suppost g\u0127andna. Pjan li jwassal biex ji\u0121u mpjegati s-<em>security guards<\/em> m&#8217;hix vi\u017cjoni jew g\u0127allinqas m&#8217;hix vi\u017cjoni ambizzju\u017ca li tista&#8217; twassal biex tid\u0127ol flok l-industrija ta&#8217; bini e\u017ca\u0121erat kull fejn iddawwar wi\u010b\u010bek.<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\">Xog\u0127ol il-gvern hu dak li jfassal il-miri ekonomi\u010bi u, filwaqt li l-privat g\u0127andu jirsisti biex jintla\u0127qu dawn il-miri, l-gvern g\u0127andu jara li jo\u0127loq ambjent li fi \u0127danu jkun jista&#8217; jitkattar il-\u0121id, liema \u0121id g\u0127andu mbag\u0127ad jitqassam b&#8217;mod \u0121ust sabiex \u0127add ma jibqa&#8217; lura.<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\">Hi x&#8217;inhi l-&#8220;vi\u017cjoni realistika&#8221; li jista&#8217; jkollna, tkun xi tkun l-attivit\u00e0 ekonomika \u0121dida li nistg\u0127u nattiraw, g\u0127ad g\u0127andna l-kon\u0121estjoni fit-toroq tag\u0127na. G\u0127ad g\u0127andna qrati li jdumu g\u0127omor biex jidde\u010biedu fuq xi \u0127a\u0121a. G\u0127ad g\u0127andna regolaturi li ji\u017cfnu g\u0127ad-daqq tal-politi\u010bi. G\u0127ad g\u0127andna l-ba\u017cu\u017cli\u017cmu u l-korruzzjoni fil-qasam tal-offerti pubbli\u010bi. G\u0127ad g\u0127andna kwalit\u00e0 fqira tal-arja u \u017cvilupp e\u017ca\u0121erat li qed jeqred l-ambjent. L-iskejjel g\u0127ad fadlilhom x&#8217;jaqdfu biex jaqdu l-\u0127ti\u0121ijiet tal-adulti ta&#8217; g\u0127ada. Bqajna ma ninvestu kwa\u017ci xejn f&#8217;dawk li huma ri\u010berka u \u017cvilupp.<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\">Jekk irridu li jkollna vi\u017cjoni ekonomika realisika g\u0127all-futur, je\u0127tie\u0121 li b\u0127ala l-ewwel pass ikollna gvern li jmexxi l-pajji\u017c b&#8217;serjet\u00e0 u b&#8217;galbu. It-tfassil tal-pjan ikun it-tieni pass.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Qrajt dalg\u0127odu l-editorjal tat-Times of Malta li jsegwi dak li stqarr Clyde Caruana dan l-a\u0127\u0127ar dwar il-\u0127tie\u0121a li ji\u0121i riformat u mibdul il-mudell ekonomiku Malti. L-editur ig\u0127id li l-gvern g\u0127andu jwettaq din ir-riforma llum qabel g\u0127ada. Hekk hu. Wara kollox jidher li hawn qbil \u0121enerali li ma nistg\u0127ux nibqg\u0127u mexjin fuq it-triq li qbadna. Madankollu [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":116299,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[54],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/manueldelia.com\/mt\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/116304\/"}],"collection":[{"href":"https:\/\/manueldelia.com\/mt\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/"}],"about":[{"href":"https:\/\/manueldelia.com\/mt\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post\/"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/manueldelia.com\/mt\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1\/"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/manueldelia.com\/mt\/wp-json\/wp\/v2\/comments\/?post=116304"}],"version-history":[{"count":5,"href":"https:\/\/manueldelia.com\/mt\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/116304\/revisions\/"}],"predecessor-version":[{"id":116321,"href":"https:\/\/manueldelia.com\/mt\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/116304\/revisions\/116321\/"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/manueldelia.com\/mt\/wp-json\/wp\/v2\/media\/116299\/"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/manueldelia.com\/mt\/wp-json\/wp\/v2\/media\/?parent=116304"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/manueldelia.com\/mt\/wp-json\/wp\/v2\/categories\/?post=116304"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/manueldelia.com\/mt\/wp-json\/wp\/v2\/tags\/?post=116304"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}