{"id":89219,"date":"2020-04-16T18:36:56","date_gmt":"2020-04-16T16:36:56","guid":{"rendered":"https:\/\/manueldelia.com\/?p=89219"},"modified":"2020-04-16T18:36:56","modified_gmt":"2020-04-16T16:36:56","slug":"fr-brendan-gatt-zmien-li-thawwel-u-zmien-li-tahsad-l-imhawwel","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/manueldelia.com\/mt\/2020\/04\/fr-brendan-gatt-zmien-li-thawwel-u-zmien-li-tahsad-l-imhawwel\/","title":{"rendered":"Fr Brendan Gatt: \u201c\u017bmien li t\u0127awwel u \u017cmien li ta\u0127sad l-im\u0127awwel\u201d"},"content":{"rendered":"<p><em>Din hi l-omelija li ta llum il-Kanonku Brendan Gatt f\u2019g\u0127eluq is-sentejn u nofs mill-assassinju ta\u2019 Daphne Caruana Galizia:<\/em><\/p>\n<p><img class=\"aligncenter size-full wp-image-89220\" src=\"https:\/\/manueldelia.com\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/WhatsApp-Image-2020-04-16-at-18.34.55.jpeg\" alt=\"\" width=\"1024\" height=\"473\" srcset=\"https:\/\/manueldelia.com\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/WhatsApp-Image-2020-04-16-at-18.34.55-200x92.jpeg 200w, https:\/\/manueldelia.com\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/WhatsApp-Image-2020-04-16-at-18.34.55-300x139.jpeg 300w, https:\/\/manueldelia.com\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/WhatsApp-Image-2020-04-16-at-18.34.55-400x185.jpeg 400w, https:\/\/manueldelia.com\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/WhatsApp-Image-2020-04-16-at-18.34.55-600x277.jpeg 600w, https:\/\/manueldelia.com\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/WhatsApp-Image-2020-04-16-at-18.34.55-768x355.jpeg 768w, https:\/\/manueldelia.com\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/WhatsApp-Image-2020-04-16-at-18.34.55-800x370.jpeg 800w, https:\/\/manueldelia.com\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/WhatsApp-Image-2020-04-16-at-18.34.55.jpeg 1024w\" sizes=\"(max-width: 1024px) 100vw, 1024px\" \/><\/p>\n<p>Qeg\u0127din ni\u010b\u010belebraw din il-quddiesa b\u2019suffra\u0121ju u tifkira ta\u2019 Daphne Caruana Galizia proprju fl-Ottava tal-G\u0127id il-Kbir, il-festa Nisranija per e\u010b\u010bellenza. Hija l-festa li tfakkarna li g\u0127alkemm f\u2019g\u0127ajnejn il-bnedmin il-mewt, l-in\u0121ustizzja u l-\u0127a\u017cen jidhru jiddominaw g\u0127al ftit, fir-realt\u00e0 il-\u0127ajja, is-sewwa u t-tajjeb dejjem jirb\u0127u fl-a\u0127\u0127ar; hija l-festa li tfakkarna li d-dlam tad-dnub, tat-tradiment, tal-\u0127a\u017cen, fl-a\u0127\u0127ar \u2013 xi darba \u2013 jrid i\u010bedi g\u0127all-\u0121ustizza, g\u0127all-fer\u0127, g\u0127all-pa\u010bi. Hija l-festa li tfakkarna li Alla tag\u0127na jaf jikteb dritt fuq linji mg\u0127aww\u0121a, u li dawk li jimxu flimkien mieg\u0127u b\u2019integrit\u00e0 g\u0127ad jir\u010bievu l-premju tal-fedelt\u00e0 tag\u0127hom.<\/p>\n<p>G\u0127al dawn ir-ra\u0121unijiet kollha, l-G\u0127id il-Kbir huwa \u010belebrazzjoni ta\u2019 Tama. Kif qalilna l-Papa Fran\u0121isku matul il-lejl tal-G\u0127id, b\u2019din il-festa a\u0127na rba\u0127na dritt li qatt ma jista\u2019 jitte\u0127dilna: id-dritt li nittamaw. Il-Papa mhux qed jitkellem dwar xi ottimi\u017cmu vag u na\u00efve; pjuttost dik it-tama profonda li jekk Alla kien kapa\u010bi jo\u0127ro\u0121 il-\u0127ajja minn \u0121o qabar, verament jista\u2019 jo\u0127ro\u0121 il-\u0121id minn kull sitwazzjoni, kerha kemm tkun kerha.<\/p>\n<p>Illum min\u0127abba r-restrizzjonijiet li \u0121ab fuqna l-coronavirus qed ni\u010b\u010belebraw din il-quddiesa mill-knisja tal-Bidnija, imdawrin minn g\u0127elieqi sbie\u0127 li jfakkruna li xi darba din il-parti ta\u2019 Malta kienet \u0127afna iktar agrikola milli hi llum. Anki l-istess motto tal-lokalit\u00e0 tal-Mosta (li l-Bidnija tag\u0127mel parti minnha) huwa Spes Alit Ruricolam (it-tama tg\u0127ajjex lill-bidwi). G\u0127alkemm illum il-bdiewa f\u2019Malta (u l-art agrikola) saru prattikament endangered species, il-motto tal-Mosta jibqa\u2019 validu: it-tama hija dik li tag\u0127ti skop lill-\u0127ajja. It-tama li \u017c-\u017cerrieg\u0127a g\u0127ad tinbet u tag\u0127ti l-frott; it-tama li anki meta ma jien qed nara xejn fuq il-wi\u010b\u010b tal-\u0127amrija, il-\u0127ajja qed tikber fis-skiet u fid-dlam hemm ta\u0127t. San Pawl jg\u0127id li t-tama tag\u0127na fil-\u0127ajja ta\u2019 dejjem u fir-reb\u0127a a\u0127\u0127arija ta\u2019 \u0120es\u00f9 fuq il-mewt (u tat-tajjeb fuq il-\u0127a\u017cen) ma tqarraqx bina. Anzi, f\u2019din it-tama, a\u0127na nsalvaw.<\/p>\n<p>Din mhijiex xi \u0127a\u0121a Kristjana biss. Donnu fil-qalb ta\u2019 kull bniedem (ta\u2019 kull reli\u0121jon jew fidi, u anki ta\u2019 ebda twemmin) hemm tama li ma tridx tintefa: li l-\u0121rajjiet mudlama li ng\u0127ixu u ng\u0127addu minnhom xi darba se jag\u0127mlu wisg\u0127a g\u0127ad-dawl. Insibuha anki fi fra\u017cijiet li forsi saru klix\u00e9: \u201cThe night is always darkest before the dawn\u201d.<\/p>\n<p>In\u0127ares madwari lejn Malta u jkolli nistqarr li kultant id-dlam veru jkun qawwi. Illum qeg\u0127din hawn biex infakkru persuna li \u0121iet maqtula g\u0127ax provat i\u0121\u0121ib g\u0127ad-dawl affarijiet li \u0127addie\u0127or riedhom jibqg\u0127u mistura fid-dlam. Ovvjament, apparti Daphne li g\u0127amlet is-sagrifi\u010b\u010bju estrem, \u0127add ma bata t-telfa tag\u0127ha iktar minn dawk li kienu l-eqreb lejha: \u017cew\u0121ha u uliedha, il-\u0121enituri tag\u0127ha, \u0127utha u l-familji tag\u0127hom, il-\u0127bieb tag\u0127ha.<\/p>\n<p>Imma d-dalma tal-assassinju tag\u0127ha \u0127akmet lilna lkoll. Ix-xabla li qatlet lilha da\u0127let ukoll f\u2019qalb kull persuna ta\u2019 rieda tajba. U r-reazzjoni tag\u0127na \u2013 b\u0127ala poplu u b\u0127ala individwi \u2013 uriet \u010bar x\u2019hemm fil-qalb ta\u2019 kull wie\u0127ed u wa\u0127da minna: dlam jew dawl. U fl-a\u0127\u0127ar, fi tmiem l-2019 it-tama kienet kibret xi ftit; it-tama li mhux biss l-idejn imma wkoll l-im\u0127u\u0127 u l-bwiet fil-qtil tag\u0127ha setg\u0127u xi darba jaraw il-\u0121ustizzja. Inkomplu nittamaw u na\u0127dmu sabiex dan ise\u0127\u0127. Imma hawnekk ukoll jid\u0127ol aspett ie\u0127or tat-tama: it-tama li anki jekk xi w\u0127ud ja\u0127arbu l-\u0121ustizzja tal-bnedmin, xi darba jridu jag\u0127mlu l-kontijiet mal-\u0121ustizzja t\u2019Alla. Wara kollox, l-istess San Pawl ifakkarna: \u201chemm miktub: \u2018G\u0127alija l-vendetta, jiena n\u0127allas, jg\u0127id il-Mulej.\u2019\u201d<\/p>\n<p>Imma hemm tama o\u0127ra, li s\u2019issa g\u0127adha ma se\u0127\u0127itx. It-tama li b\u0127ala poplu kellna nikbru u nimmaturaw wara l-qtil ta\u2019 Daphne. Jekk dik l-isplu\u017cjoni kiefra ma kenitx wake-up call serja g\u0127alina, ma nafx xi jrid iqajjimna. Konna qed nittamaw li l-mewt tag\u0127ha g\u0127allinqas tfakkarna ftit veritajiet fundamentali li xi w\u0127ud kienu nsew, jew forsi qatt ma tg\u0127allmuhom:<\/p>\n<ul>\n<li>li l-flus mhumiex alla;<\/li>\n<li>li l-mibeg\u0127da u l-vjolenza qatt ma huma soluzzjoni;<\/li>\n<li>li l-\u0127ajja u d-dinjit\u00e0 ta\u2019 kull bniedem huma essenzjali u primarji;<\/li>\n<li>li l-politika trid tkun safja u nadifa, \u0127ielsa minn interessi o\u0127ra;<\/li>\n<li>li l-korruzzjoni toqtol;<\/li>\n<li>li l-impunit\u00e0 teqred<\/li>\n<li>li l-benesseri tieg\u0127i (u tag\u0127na b\u0127ala poplu) ma jistax jinbena fuq l-in\u0121ustizzja u l-isfruttament ta\u2019 \u0127addie\u0127or;<\/li>\n<li>li in\u0121ustizzja fuq wie\u0127ed jew wa\u0127da fostna hija in\u0121ustizzja fuqna lkoll.<\/li>\n<\/ul>\n<p>Imma wisq nib\u017ca\u2019 li g\u0127al ftit ie\u0127or ikollna nibqg\u0127u ng\u0127ixu bit-tama: The night is always darkest before the dawn; il-\u0121rajjiet li rajna f\u2019dawn l-a\u0127\u0127ar \u0121img\u0127at huma indikazzjoni li ma tg\u0127allimna xejn, jew \u2013 jekk irrid inkun tikka ottimist \u2013 li t-triq sa ma nitg\u0127allmu hija twila tassew. Ma na\u0127sibx li meta l-gvernijiet jifta\u0127ru li l-\u0127ajja ro\u0127sot ikunu qed jirreferu g\u0127all-fatt li l-\u0127ajja ta\u2019 persuna m\u2019g\u0127adha tiswa xejn: \u201clife is cheap\u201d. Illum qed infakkru l-\u0127ajja ta\u2019 \u0121urnalista li nqatlet g\u0127ax fittxet il-verit\u00e0;<\/p>\n<p>imma daqshekk ie\u0127or nistg\u0127u nsemmu l-\u0127ajja ta\u2019 omm li nqatlet f\u2019darha stess frott ir-reg\u0127ba ta\u2019 min jadura l-flus, il-konkrit u l-\u0121ebel, u qed jibni t-torrijiet ta\u2019 Babel tallum;<\/p>\n<p>daqshekk ie\u0127or nistg\u0127u nsemmu l-portijiet mag\u0127luqa tag\u0127na li huma sinjal ta\u2019 qalb mag\u0127luqa, indifferenti g\u0127all-batut. Imbag\u0127ad nirra\u0121unaw b\u2019mod viljakk u ng\u0127idu li qed nag\u0127mluha biex in\u0127arsu s-sa\u0127\u0127a tal-Maltin. B\u0127allikieku kieku kien g\u0127addej ajruplan u kellu b\u017conn in\u017cul ta\u2019 emer\u0121enza konna se ng\u0127idulu \u201cle, ibqa\u2019 sejjer.\u201d Ara kieku kien qed jeg\u0127req xi superyacht mimli miljunarji Amerikani, Russi, G\u0127arab jew \u010aini\u017ci\u2026 !<\/p>\n<p>Il-kummenti hemm barra, fil-media u s-social media juruna li mhux mit-trolls irridu nib\u017cg\u0127u l-iktar; dawk li ji\u010b\u010belebraw b\u2019xi emoji jid\u0127ak l-a\u0127bar li nqalbet dg\u0127ajsa fil-Mediterran u numru ta\u2019 immigranti g\u0127erqu, b\u0127alma fer\u0127u bil-qtil ta\u2019 Daphne. Dawk sfortunatament jitmexxew mill-mibeg\u0127da u l-injoranza (fis-sens pur tal-kelma). Iktar irridu ninkwetaw g\u0127an-nies normali, nies b\u0127alna, nies li forsi tista\u2019 ssej\u0127ilhom ukoll \u201ctajba\u201d, li komplew b\u2019\u0127ajjithom qisu xejn m\u2019hu xejn, u rra\u0121unaw b\u2019indifferenza tal-bi\u017ca\u2019 li dan huwa collateral damage ne\u010bessarju, il-prezz li jrid jit\u0127allas (g\u0127ax mhux a\u0127na se n\u0127allsuh) biex a\u0127na nibqg\u0127u safe u f\u2019sa\u0127\u0127itna. G\u0127alhekk nib\u017ca\u2019 li ma tg\u0127allimna xejn. U f\u2019mumenti ta\u2019 dlam ikollok tikkonkludi li mhux talli m\u2019a\u0127niex pajji\u017c Nisrani, talli l-anqas a\u0127na pajji\u017c uman.<\/p>\n<p>Ma nistax illum \u2013 fit-93 birthday tieg\u0127u \u2013 ma nsemmix dak li kien kiteb il-Papa Benedittu XVI tlettax-il sena ilu fl-en\u010biklika tieg\u0127u dwar it-Tama. Ippermettuli nikkwotah bl-Ingli\u017c: \u201cthe capacity to accept suffering for the sake of goodness, truth and justice is an essential criterion of humanity, because if my own well-being and safety are ultimately more important than truth and justice, then the power of the stronger prevails, then violence and untruth reign supreme. Truth and justice must stand above my comfort and physical well-being, or else my life itself becomes a lie.\u201d<\/p>\n<p>Mhemmx g\u0127alfejn tkun Nisrani konvint jew prattikanti biex dan il-kliem jag\u0127mel sens g\u0127alik ukoll; hija verit\u00e0 umana universali. Viktor Frankl, li ra l-\u0127a\u017cen tal-bniedem mill-qrib fil-kamp tal-kon\u010bentrament, u xorta baqa\u2019 jittama li t-tajjeb jista\u2019 jirba\u0127, kiteb hekk: \u201cThat which is to give light must endure burning.\u201d Hija verit\u00e0 li narawha fis-sagrifi\u010b\u010bju ta\u2019 dawk li jpo\u0121\u0121u sa\u0127ansitra \u0127ajjithom fil-periklu g\u0127all-\u0121id ta\u2019 \u0127addie\u0127or; narawh fis-sagrifi\u010b\u010bju estrem ta\u2019 \u0121urnalisti b\u0127al Daphne Caruana Galizia li ji\u0121u vilifikati, mhedda u sa\u0127ansitra jinqatlu g\u0127ax kixfu l-korruzzjoni, l-in\u0121ustizzja u l-kriminalit\u00e0.<\/p>\n<p>U minkejja d-dlam u l-qtig\u0127 il-qalb li kultant fa\u010bli ja\u0127kmuna (b\u0127alma \u0127akmu lid-dixxipli ta\u2019 \u0120es\u00f9 fis-sig\u0127at wara mewtu), je\u0127tie\u0121 li nibqg\u0127u nittamaw li xi darba g\u0127ad naraw ir-ri\u017cultat. B\u0127alma jittama l-bidwi li xi darba t-tama u l-\u0127idma tieg\u0127u g\u0127ad t\u0127alli l-frott. Nittamaw li xi darba naraw isse\u0127\u0127 dik il-fra\u017ci me\u0127uda mill-ewwel lezzjoni tallum, mill-ktieb ta\u2019 Ko\u0127elet: \u201c\u017cmien li t\u0127awwel u \u017cmien li ta\u0127sad l-im\u0127awwel.\u201d<\/p>\n<p>Ma nistax ma nqabbilx dan il-kliem ma\u2019 dak li qal \u0120es\u00f9 stess meta ftit jiem qabel il-Passjoni huwa \u0127abbar il-mewt tieg\u0127u: \u201cTassew tassew ng\u0127idilkom, jekk il-\u0127abba tal-qam\u0127 ma taqax fl-art u tmut, hi tibqa&#8217; we\u0127idha; imma jekk tmut, tag\u0127mel \u0127afna frott.\u201d (\u0120wanni 12:24) E\u017cattament kilometru bog\u0127od minn din il-knisja tal-Bidnija, \u2018l isfel, fil-wied, fit-triq lejn il-Mosta, hemm l-g\u0127alqa li g\u0127al dejjem se tibqa\u2019 marbuta mas-sagrifi\u010b\u010bju ta\u2019 Daphne. Jalla matul is-snin dik il-g\u0127alqa u dak kollu li tirrapre\u017centa tkompli tag\u0127ti frott ta\u2019 \u0121ustizzja, verit\u00e0 u integrit\u00e0.<\/p>\n<p>Imma dan il-frott mhux se jaqa\u2019 f\u2019\u0127alqna: irridu nistinkaw g\u0127alih kuljum, akkost tas-sagrifi\u010b\u010bju. B\u0127alma qal Padre Raniero Cantalamessa waqt il-priedka li g\u0127amel fil-pre\u017cenza tal-Papa Fran\u0121isku nhar il-\u0120img\u0127a l-Kbira, proprju sitt-ijiem ilu: \u201c\u0120es\u00f9 kien \u0127abbar: \u2018Wara tlitt ijiem ner\u0121a\u2019 nqum\u2019. A\u0127na wkoll, wara dawn il-jiem li nittamaw li jkunu qosra, g\u0127ad ner\u0121g\u0127u nqumu u no\u0127or\u0121u minn djarna li saru oqbra. Mhux biex nirritornaw lejn il-\u0127ajja tag\u0127na ta\u2019 qabel, b\u0127al Lazzru, imma biex inqumu g\u0127al \u0127ajja \u0121dida, b\u0127al \u0120es\u00f9. \u0126ajja iktar fraterna, iktar umana, iktar Kristjana!\u201d<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Din hi l-omelija li ta llum il-Kanonku Brendan Gatt f\u2019g\u0127eluq is-sentejn u nofs mill-assassinju ta\u2019 Daphne Caruana Galizia: Qeg\u0127din ni\u010b\u010belebraw din il-quddiesa b\u2019suffra\u0121ju u tifkira ta\u2019 Daphne Caruana Galizia proprju fl-Ottava tal-G\u0127id il-Kbir, il-festa Nisranija per e\u010b\u010bellenza. Hija l-festa li tfakkarna li g\u0127alkemm f\u2019g\u0127ajnejn il-bnedmin il-mewt, l-in\u0121ustizzja u l-\u0127a\u017cen jidhru jiddominaw g\u0127al ftit, fir-realt\u00e0 il-\u0127ajja, [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":89220,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[54],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/manueldelia.com\/mt\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/89219\/"}],"collection":[{"href":"https:\/\/manueldelia.com\/mt\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/"}],"about":[{"href":"https:\/\/manueldelia.com\/mt\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post\/"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/manueldelia.com\/mt\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1\/"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/manueldelia.com\/mt\/wp-json\/wp\/v2\/comments\/?post=89219"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/manueldelia.com\/mt\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/89219\/revisions\/"}],"predecessor-version":[{"id":89222,"href":"https:\/\/manueldelia.com\/mt\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/89219\/revisions\/89222\/"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/manueldelia.com\/mt\/wp-json\/wp\/v2\/media\/89220\/"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/manueldelia.com\/mt\/wp-json\/wp\/v2\/media\/?parent=89219"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/manueldelia.com\/mt\/wp-json\/wp\/v2\/categories\/?post=89219"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/manueldelia.com\/mt\/wp-json\/wp\/v2\/tags\/?post=89219"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}